مطالب درسی برای همه

آشنایی با زندگی زنبور عسل مقدمه زنبور عسل از راسته نازک بالان (Hymenoptera) است. زنبور عسل قسمت‌های دهانی جونده و مکنده ، هر دو را داراست. دگریسی آن کامل است و بطور دسته جمعی زندگی می‌کند و شامل سه دسته هستند. 1. ملکه (Queen) که تخم می‌2. گذارد. 3. نرها (prones) کارشان فقط بارور کردن ملکه‌4. های جدید است. 5. کارگرها (Worker) که ماده عقیم هستند و اغلب متعددی دارند. کندوی زنبور عسل یا به صورت جعبه‌های مکعبی به ابعاد 50cm که کندوی modern می‌گویند و یا به بصورت سبد که کندوی بومی می‌گویند. زنبور عسل در قرآن کلمه نحل به معنی زنبور عسل در آیات 68, 69 سوره نحل در جز 14 قرآن کریم آمده است. در تفسیر آیه 68 چنین آمده است؛ پروردگارت به زنبور عسل وحی فرستاد! در اینجا لحن قرآن به طرز شگفت انگیزی تغییر می‌یابد، در عین ادامه دادن بحث‌ها در زمینه نعمت‌های مختلف الهی و بیان اسرار آفرینش در این سوره ، سخن از زنبور عسل و سپس خود عسل به میان می‌آورد. اما شکل یک ماموریت الهی و الهام مرموز که نام وحی بر آن گذارده شده است. نخست می‌گوید: "و پروردگار تو به زنبور عسل ، وحی کرد که خانه‌هایی از کوهها و درختان و داربست‌هایی که مردم می‌سازند ا نتخاب کن." · نخستین ماموریت زنبوران در این آیه ماموریت در این آیه ماموریت خانه سازی ذکر شده است. و این شاید به خاطر آن است که مساله مسکن مناسب نخستین شرط زندگی است و به دنبال آن فعالیت‌· های دیگر ،· امکانپذیر است. · در آیه 69 سوره "نحل" ،· دومین ماموریت زنبورعسل شروع می‌· شود،· چنانکه قرآن می‌· فرماید: "ما به او الهام کردیم که سپس از تمام ثمرات تناول کن و راههایی که پرودگارت برای تو تعیین کرده ،· به راحتی بپیما." سرانجام ،· آخرین مرحله ماموریت آنها را بصورت یک نتیجه ،· این چنین بیان می‌· کند،· " از درون زنبوران عسل ،· نوشیدنی مخصوص خارج می‌· شود که رنگ‌· های مختلفی دارد." نهفته است،· جالب این که دانشمندان از طریق تجربه به این حقیقت رسیده‌· اند که زنبوران به هنگام ساختن عسل آن چنان ماهرانه ،· عمل می‌· کنند که خواص درمانی و دارویی گیاهان کاملا محفوظ مانده و به عسل منتقل می‌· شود. · و در ماجرای برنامه زندگی زنبوران عسل و ارمغانی که آنها برای جهان انسانیت می‌· آورند،· که هم غذاست و هم شفا و هم درس زندگی ،· نشانه روشنی از عظمت و قدرت پروردگار است،· برای جمعیتی که می‌· اندیشند. ساختمان مورفولوژیکی زنبور عسل · بدن زنبور عسل بطور متراکم از موهایی پوشیده است که دارای تارهای (Barbs) جانبی کوتاهی می‌· باشد. و به راحتی دانه‌· ها گرده را می‌· گیرند. در چشم‌· های مرکب و پاها ،· موهای صاف وجود دارد پاهای جلویی در حاشیه ساق (tibia) موهای راست و خشن و کوتاهی را دارد و برای تمیز کردن چشم‌· ها از گرده گل بکار می‌· رود و برس چشمی (Eye bursh) می‌· گویند. · بالهای زنبور در هنگام رواز بوسیله قلاب‌· هایی بهم درگیر می‌· شوند و یا بال به نظر می‌· رسند. و نوک این بالها مسیر شکل را طی می‌· کند. ممکن است 400 بار در ثانیه مرتعش شوند. آرواره‌· های زیرین mandibles در کارگران صاف برای جمع آوری گرده و ساختن شاخه‌· ها بکار می‌· رود. آرواره‌· های زیرین maxillae مانند قاشقک‌· های طویلی بوده و برای جمع آوری گرده‌· های گل بکار می‌· رود. · لب تحتانی تبدیل به خرطوم شده و ضمایم حسی - بی (Cabialplas) در اطراف آن قرار دارد. مایع شهد در اثر عمل مکنده حلق به درون چینه‌· دان بزرگ یا معده عسل (Money Stomash) کشیده می‌· شود. چهار لب مثلثی دریچه‌· ای را درست می‌· کند و از ورود عسل به معده جلوگیری می‌· کند. بجز موقعی که جهت تغذیه مورد نیاز است. روده زنبور عسل باریک و دراز است. و تقریبا به 100 لوله کوچک ،· مالپیکی اتصال دارد و روده راست ،· بزرگ است و به مخرج ختم می‌· شود. در انتهای بدن سوزن وجود دارد که فقط در کارگرها و ملکه‌· ها دیده می‌· شود. حس بویایی در زنبوران عسل بسیار قوی و تیز است و چشم‌· ها دارای تعداد فراوانی واحدهای بینایی است و دارای مغز نسبتا بزرگ است: زنبوران عسل قادر به تشخیص رنگ قرمز و سیاه از هم نمی‌· باشند. گونه و نژادهای زنبور عسل 1. زنبور هندی (Apis Indiea) 2. زنبور درشت (Apis drostata) 3. زنبور ریز (Apis florae) 4. زنبور عسل معمولی (Apis mellifera). محصولات زنبور عسل و نحوه گردآوری آنها می‌توان به شهد یا عسل و گرده زنبور عسل و بره "موم" که از صمغ‌ها بوجود می‌آید، اشاره کرد. گرده زنبور عسل دارای انواع مواد الی و ویتامین‌ها می‌باشد. گرده شامل قندهای احیا کننده می‌باشد که در کل 31% در گروه کربوهیدرات وجود دارد. میزان متوسط پروتئین گروه حدود 22% است و تمام اسیدهای آمینه ضروری مورد نیاز انسان در ترکیب پروتئینی دانه گروه وجود دارد. عصاره اتری گروه حاوی چربی‌ها و روغن‌ها ، پیگمان‌ها ، دونین‌ها ، ویتامین‌ها و هورمون رشد می‌باشد. گروه حاوی 13 نوع اسید چرب و دو استدول عمده بنام‌های 24- متیلن کلسترول "و بی سی توسترول" است. برای جمع آوری دانه گرده می‌توان از تله گرده ، استفاده کرد، ولی اینکار توصیه می‌شود، چون جمعیت زنبورها را تضعیف می‌کند. بعضی از مصارف گرده زنبور عسل دانه گرده در پزشکی اهمیت خاصی دارد. در درمان بیماری‌های پروستات و آلرژی و در حال بی‌اشتهایی از داروهایی که از دانه گرده ساخته می‌شوند، استفاده می‌کنند. دانه گرده بعنوان مکمل غذایی بکار می‌رود و از آن در رفع چین و چروک و لکه‌های صورت استفاده می‌گردد. از داروهای مشهور می‌توان به Prostaflor , Ofilorex اشاره کرد. نیش زنبور از نیش زنبور عسل بعلت خاصیت قلیایی و اسیدی بودن آن در درمان بیماریها ، استفاده می‌کنند. تولید مثل · در کارگرها تنها اثری دیده می‌· شود و ولی در ملکه به خوبی توسعه یافته است. ملکه جوان 6 روز بعد از بیرون آمدن ،· با یک زنبور نر جفتگیری می‌· کند،· اندام‌· های جفت گیری نر پاره شده و در کیسه تناسلی ماده باقی می‌· ماند و تا اینکه بعد از بازگشتن به کندو ،· کارگرها آنرا از بین می‌· برند. اسپرماتوزوئیدهایی که بدین صورت در کیسه ذخیره اسپرم ،· جای می‌· گیرد،· بکار همه تخم‌· های لقاح یافته‌· ای که ملکه خواهد گذاشت،· بکار می‌· رود. تخمدان‌· های ملکه پر شده و شکم را پر می‌· کند و ظرف دو روز ،· شروع به تخم گذاری می‌· کند. · از تخم‌· های لقاح نیافته ،· زنبورهای‌· نر (هاپلوئید 16 کروموزوم) و از لقاح یافته‌· ها ،· زنبورهای ماده (دیپلوئید و دارای 32 کروموزوم) تولید می‌· شود. تخم‌· ها تبدیل به لاروکرمی شکل کوچک فاقد پاها و چشم می‌· شوند و از ژله شاهانه که توسط غده‌· های حلقی کارگران جوان تولید می‌· گردد،· تغذیه می‌· کنند. ولی لاروهای ملکه بیشتر به تغذیه شاهانه می‌· پردازند و به همین جهت با سرعت زیاد بزرگ و تمایز می‌· یابند. · دم لارو چندین بار ،· پوست اندازی می‌· کند روی سلول بوسیله موم پوشیده می‌· شود. و لارو در داخل آن قرار گرفته و شفیره نام دارد و دگردیسی را کامل نموده و به کمک آرواره‌· های زبرین ،· سرپوش حجره را پاره کرده و به شکل یک نوزاد جوان بیرون می‌· آید. بعد از عمل جفت گیری زنبوران نر ،· به بی‌· غذایی می‌· افتند و می‌· میرند. بسم الله الرحمن الرحیم و اوحی ربک الی النحل ان اتخذی من الجبال بیوتا و من الشجر و مما یعرشون.ثم کلی من کل الثمرات فاسلکی سبل ربک ذللا یخرج من بطونها شراب مختلف الوانه فیه شفاء للناس ان فی ذالک لایه لقوم یتفکرون.(نحل 67-69) پروردگارت به زنبور الهام کرد که در کوهها و درختان و در آنچه سقف دارند لانه کن، آنگاه از هر میوه ای بخور و راه هموار پروردگارت را بپوی ، و از شکم آنها نوشابه ای که رنگهای مختلف دارد بیرون می آید، که آن باعث درمان مردم است، به راستی در این کار نشانه ای برای اندیشمندان است. زنبور عسل یکی از حشرات مفید برای انسان است که متعلق به رده دوبالان می‌باشد. زنبور عسل خیلی پیش از انسان در روی زمین بوجود آمده و زندگی می‌کرده است. زنبور عسل حدود 150 میلیون سال قبل وجود داشته و مشغول زاد و ولد بوده است. منتها با این تفاوت که در آن فاقد یک زندگی اجتماعی بوده و مثل خیلی از زنبورهای غیر عسلی امروزی ، زندگی انفرادی داشته و هر زنبور لانه مخصوص بخود را داشته و در آن زندگی می‌کرده است. کندو محلی است که زنبورها در آن تولد یافته ، کار کرده ، خواهران و برادران خود را پرورش داده و مواد غذایی لازمه را در آن انبار و ذخیره می‌کنند. زنبور عسل دارای نژادهای مختلف است و ساختمان بدنی پیچیده‌ای دارند. ساختار بدن زنبور عسل سر در جلوترین قسمت بدن قرار داشته و شامل اعضای زیر است: دو عدد چشم مرکب ، سه عدد چشم ساده ، دو عدد آنتن و دهان با خرطوم. بزرگی چشمها وسیله‌ای است که زنبوردار به کمک آن به راحتی می‌تواند زنبور نر را از کارگر تشخیص دهد. زیرا چشمهای زنبور نر بزرگتر بوده و از عقب سر بهم می‌رسند، ولی در زنبور کارگر و ملکه بهم نمی‌رسند. کار آنتنها ، لمس کردن و بوییدن است. زنبور به کمک خرطوم ، شهد را از روی گلها جمع آوری و از راه دهان به داخل کیسه عسلی می‌فرستد. سینه از سه حلقه کیتینی درست شده و اعضای زیر به آن اتصال دارند: چهار عدد بال یا پر که دو عدد آنها بالهای جلویی و دو عدد دیگر بالهای عقبی هستند. شش عدد پا که جفت عقب آن دارای حفره‌هایی به نام سبد می‌باشند و زنبور عسل در دوران فعالیت خود گرده‌های گل در آن پر و با خود به کندو حمل می‌کند. این سبدها در کارگران بزرگتر از نرها هستند. شکم در قسمت انتهایی بدن قرار داشته، از 6 حلقه کیتینی پشتی و 6 قطعه شکمی تشکیل شده است. در انتهای شکم مخرج برای دفع مدفوعات دیده می‌شود. از راه همین مخرج ، زنبور قادر است خاری را که در داخل بدنش جای دارد، خارج کرده و نیش بزند. زنبور نر نمی‌تواند نیش بزند، چون اصلا نیش ندارد. غده های مهم · در داخلا دو طرف سر کارگر یک جفت غده‌· ای به نام غده‌· های شیری وجود دارد که از خود ماده‌· ای به نام شیر یا ژله شاهانه ترشح می‌· کند و با آن ملکه و لاروهای خیلی جوان را تغذیه می‌· نمایند. · غده‌· های بزاقی همراه با یک جفت غده سینه‌· ای بوسیله یک کانال مشترک ،· ترشحاتشان را به داخل دهان زنبور می‌· ریزند. ترشحات این غده‌· ها در موقع لارو بودن صرف تنیدن به دور خود شده و پس از رشد و تبدیل به یک زنبور کامل ،· نقش غده بزاق دهان را در زندگیشان بازی می‌· کنند. · غدد زیر آرواره‌· ای که در کارگران خیلی کوچک و غیرفعال بوده و در ملکه بسیار بزرگ و فعال است. ماده‌· ای بوسیله این غده ترشح می‌· شود که با بوی مخصوصش باعث تمیز ملکه از سایر زنبورها می‌· شود. · در زیر شکم زنبورها 4 جفت غده‌· های مومی وجود دارد که سه جفتش فعال هستند و موم ترشح می‌· کنند و بکار ساختن سلولها و شان می‌· خورند. · غده‌· های بویایی: در پشت زنبورها غده‌· ای به نام غده بویایی دیده می‌· شود که کارش تشخیص بوهاست. · غده‌· های مخزنی: سه عدد غده در مخزن به نام غده‌· های مخزنی ،· مدفوعاتی را که در آنجا ذخیره شده‌· اند،· مرتب ضد عفونی می‌· کنند. نژادهای زنبور زنبور هندی Aspis Indica کمی کوچکتر از زنبور عسل معمولی بوده ، قدر کارگرش 13 میلیمتر می‌باشد. سلولهایی را که با موم در روی شانها درست می‌نماید از سلولهای زنبور عسل کوچکتر هستند. زنبور درشت Apis Dorsata در هندوستان و چین زندگی نموده و بزرگترین نوع زنبور عسلی است که تاکنون شناخته شده است. به حالت وحشی زندگی کرده و در زیر شاخه‌های درخت شانش را می‌چسبانند. سالانه چند بار از نقطه‌ای به نقطه دیگر کوچ می‌نمایند. زنبور ریزApis Florea از همه زنبورها کوچکتر بوده و فقط یک شان درست می‌کنند که مثل زنبورهای درشت به زیر شاخه درخت می‌چسباند به حالت وحشی در هندوستان و جنوب ایران یافت می‌شوند. زنبور عسل معمولی Apis Meaifica همان زنبور عسل معمولی است که فقط آنها را در دهات و شهرها برای تولید عسل در کندوها نگهداری می‌کنند. خواصی را که از یک نژاد خوب باید انتظار داشت عبارتند از: آرام باشند و نیش نزنند، پر محصول باشند، بچه به اندازه لازم بدهند، گلهای شهددار را به سرعت پیدا کنند، در مقابل امراض مقاوم باشند، مصرف عسل زمستانی آنها کم باشد، رشد سالانه‌شان را هر چه زودتر شروع کرده و سریع به حداکثر رشدشان برسند. از مهمترین نژادهای این زنبور می‌توان به زنبور عسل اروپای مرکزی ، زنبور سیاه ، زنبور ایتالیایی قفقازی و زنبور نژاد ایرانی نام برد. آفات و بیماریهای زنبور عسل از مهمترین بیماریها می‌توان به لوک آمریکایی ، لوک اروپایی ، نوزما ، کنه دونی ، یبوست ، شپشک زنبور عسل و کرم موم خوار اشاره کرد. ملکه ملکه مادر کندو بوده و جنسيت آن ماده می‌باشد. طول بدن ملکه هیجده میلی متر می‌باشد. بال‌های آن کوچک بوده و خرطوم آن توانایی جمع آوری شهد گلها را نداشته و درعوض دارای شکمی بزرگ‌تر از ماده‌های کارگر بوده و دو تا شش سال می‌تواند زنده بماند. ولی در زنبورداری تجاری بیش از دو سال از یک ملکه استفاده نمی‌شود. ملکه عسل و گرده نمی‌خورد و بجای آن ژله رویال مصرف می‌کند. یک ملکه باکره باید با ۷ تا ۲۰ زنبور نر جفت‌گیری کند که در این جفتگیریها ۸ میکرولیتر منی یا اسپرم در اسپرماتکا ذخیره می‌کند. ملکه در شاهخان پرورش می‌یابد و پس از ۱۴ روز زاده می‌شود. نیش ملکه همانند شمشیر تازی بوده و بدون خار می‌باشد . زنبور ملکه زنبور نر زنبورهای نر در کندو تنها وظیفه بارور نمودن ملکه را دارند و دارای نیش نمی‌باشند. دارای سر و بالهای بزرگ می‌باشند. توانایی جمع‌آوری شهد و گرده را نداشته و ۲۴ روز زنده می‌مانند. در هنگام جفت‌گیری به علت جدا شدن آلت تناسلی از بدن و ناتوانی در تنفس خواهند مرد. تارتابرتازرتزرتازعتغزترغببئدرذغزعزدذرعتعغتئیزتردعترر متن سیاه زنبور نر در حجره‌های بزرگ‌تری نسبت‌به زنبورهای كارگر پرورش می‌یابند. تخمهای بارورنشده ملکه به زنبور نر تبدیل می‌شوند. زنبور کارگر جنسیت زنبورهای کارگر ماده بوده. طول بدن آنها ۹ میلیمتر می‌باد. در یک کندوی قوی با تعداد ۱۰ قاب ۷۰ هزار زنبور کارگر وجود دارد. زنبورهای کارگر با اینکه ماده هستند توانایی بارور شدن ندارند. ولی در صورت نبودن ملکه در کندو می‌توانند تخم ریزی کنند. که در زنبورداری ماده تخم‌گذار گفته می‌شود. نیش زنبورهای ماده خاردار بوده و طول آن در حدود ۱ میلی متر می‌باشد. به خاطر وجود همین خارها پس از نیش زدن و ورود زهر به بدن موجوداتی که ساختار گوشتی دارد نیش در پوست گیر کرده و موجب جدا شدن کیسه زهر از زنبور می‌شود. و پس از چند دقیقه زنبوری که نیش زده خواهد مرد . وظایف زنبورکارگر جمع آوری شهد - گرده - آب - بره موم - پاسبانی از کندو - تولید عسل - رسیدگی به ملکه - پرورش نوزادان - رسیدگی به کندو و پاکیزه‌گی آن از بیشترین وظایف زنبورهای کارگر می‌باشد . منبع :پرورش زنبورعسل دکتر نعمت الله شهرستانی